Skąd pochodzą Polacy? Jeszcze kilkadziesiąt lat temu odpowiedź na to pytanie opierała się głównie na analizie języków, kronik i znalezisk archeologicznych. Dziś do dyspozycji naukowców doszło nowe narzędzie – analiza DNA. Dzięki badaniom starożytnych szczątków można dosłownie zajrzeć w genomy ludzi żyjących tysiące lat temu i sprawdzić, jaki wkład mieli oni w powstanie współczesnych populacji.
Wyniki tych badań pokazują, że pochodzenie Polaków jest znacznie bardziej złożone, niż mogłoby się wydawać. Nie jesteśmy potomkami jednej grupy ludzi ani jednego „plemienia słowiańskiego”. Współczesne DNA Polaków jest mieszanką kilku wielkich populacji, które przez tysiące lat przybywały do Europy Środkowej i pozostawiały po sobie ślad w genach kolejnych pokoleń.
Trzy populacje, które stworzyły współczesnych Polaków
Największą rewolucję w badaniach nad pochodzeniem Europejczyków przyniosły analizy starożytnego DNA opublikowane w ostatniej dekadzie. Zespół kierowany przez Davida Reicha oraz Iosifa Lazaridisa wykazał, że większość współczesnych Europejczyków, w tym Polacy, wywodzi się przede wszystkim z trzech głównych populacji.
Pierwszą z nich byli europejscy łowcy-zbieracze. Zamieszkiwali oni kontynent jeszcze przed pojawieniem się rolnictwa. Drugą grupę stanowili pierwsi rolnicy, którzy przybyli z Anatolii, czyli terenów dzisiejszej Turcji. Trzecią byli pasterze ze stepów Europy Wschodniej, związani między innymi z kulturą jamową.
W przypadku mieszkańców Polski udział tych trzech składników jest stosunkowo dobrze poznany. Szacuje się, że około 45–55% genomu przeciętnego Polaka pochodzi od ludów stepowych, około 20–30% od pierwszych rolników anatolijskich, a pozostałe 20–30% od dawnych łowców-zbieraczy.
Dziedzictwo łowców-zbieraczy
Najstarszą warstwę genetyczną w DNA Polaków stanowią europejscy łowcy-zbieracze. Pojawili się oni na terenach dzisiejszej Polski po ustąpieniu lądolodu około 12 tysięcy lat temu.
Przez tysiące lat żyli z polowań, rybołówstwa i zbierania dzikich roślin. Choć dziś stanowią jedynie część naszego pochodzenia, ich geny nadal są obecne w genomach współczesnych Europejczyków.
Niektóre badania sugerują, że pierwsi mieszkańcy Europy mogli mieć stosunkowo ciemną skórę, ale jednocześnie jasne oczy. Pokazuje to, jak bardzo wygląd dawnych ludzi mógł różnić się od współczesnych stereotypów.
Udział łowców-zbieraczy w DNA Polaków szacowany jest obecnie na około jedną czwartą całego genomu.
Rolnicy z Anatolii zmienili Europę
Około 8 tysięcy lat temu do Europy zaczęli przybywać pierwsi rolnicy. Ich ojczyzną była Anatolia oraz obszary Bliskiego Wschodu, gdzie wcześniej rozwinęły się pierwsze społeczności uprawiające zboża i hodujące zwierzęta.
Migracja ta była jednym z najważniejszych wydarzeń w dziejach naszego kontynentu. W ciągu kilku tysięcy lat rolnicy dotarli również na ziemie dzisiejszej Polski.
Analizy genetyczne pokazują, że nie byli oni potomkami miejscowych łowców-zbieraczy. Stanowili odrębną populację, która przyniosła do Europy nowe geny, nowe technologie i całkowicie nowy sposób życia.
Dziś około jednej czwartej DNA Polaków pochodzi właśnie od tych pierwszych rolników.
Ludzie ze stepów i największa migracja epoki brązu
Największy wpływ na pochodzenie Polaków miała jednak migracja ludów stepowych.
Około 5 tysięcy lat temu z terenów dzisiejszej Ukrainy i południowej Rosji zaczęły rozprzestrzeniać się grupy pasterzy związanych z kulturą jamową. Badania genomów pokazują, że ich ekspansja była niezwykle szybka i objęła znaczną część Europy.
Na obszarze Europy Środkowej udział pochodzenia stepowego wzrósł do poziomu niespotykanego wcześniej. W przypadku współczesnych Polaków jest to obecnie największy pojedynczy składnik genetyczny.
To właśnie z ludami stepowymi wielu badaczy wiąże rozprzestrzenienie języków indoeuropejskich, do których należy również język polski.
Oznacza to, że największa część naszego genomu może pochodzić od ludzi, którzy przybyli do Europy Środkowej stosunkowo późno – około 3000 lat przed naszą erą.
A co ze Słowianami?
Pytanie o pochodzenie Słowian od dawna budzi emocje. Jeszcze niedawno spierano się, czy Słowianie pojawili się na ziemiach polskich dopiero we wczesnym średniowieczu, czy też mieszkali tu znacznie wcześniej.
Badania DNA pokazują, że nie ma prostego podziału na „ludność przed słowiańską” i „ludność słowiańską”. Wiele wskazuje na to, że społeczności słowiańskie wykształciły się na bazie wcześniejszych mieszkańców Europy Środkowej i Wschodniej.
Współcześni Polacy wykazują bardzo duże podobieństwo genetyczne do Czechów, Słowaków, Białorusinów i Ukraińców. Różnice pomiędzy tymi populacjami są stosunkowo niewielkie w porównaniu z różnicami między Europejczykami a mieszkańcami innych części świata.
Jakie haplogrupy mają Polacy?
W dyskusjach o pochodzeniu często pojawia się temat haplogrup, czyli linii dziedziczonych po ojcu lub matce. Haplogrupy chromosomu Y pozwalają śledzić pochodzenie męskich linii rodowych, natomiast mitochondrialne DNA (mtDNA) przekazywane jest przez matkę wszystkim dzieciom i umożliwia badanie żeńskich linii przodków.
Najczęstszą haplogrupą chromosomu Y w Polsce jest R1a, występująca u około 55–60% mężczyzn. Jest to jeden z najwyższych wyników w Europie i jeden z powodów, dla których populacje słowiańskie wykazują duże podobieństwo genetyczne.
Na kolejnych miejscach znajdują się:
- R1b – około 12–15%,
- I1 – około 6–8%,
- I2 – około 5–7%,
- N – około 4%.
W przypadku linii żeńskich obraz jest bardziej zróżnicowany. Najczęściej spotykane haplogrupy mitochondrialne w Polsce to:
- H – około 40–45%,
- U – około 15–20%,
- J – około 8–10%,
- T – około 8–10%,
- K – około 5–7%,
- W – około 3–5%.
Haplogrupa H jest obecnie najczęstszą linią mitochondrialną w większości Europy. Z kolei haplogrupa U należy do najstarszych europejskich linii i była obecna już u części łowców-zbieraczy zamieszkujących kontynent po ustąpieniu lądolodu.
Warto jednak pamiętać, że haplogrupa opisuje tylko jedną linię przodków. Jeśli cofniemy się o 10 pokoleń, każdy z nas ma teoretycznie ponad tysiąc przodków. Haplogrupa reprezentuje zaledwie jednego z nich. Dlatego współczesna genetyka populacyjna opiera się przede wszystkim na analizie całego genomu, który pozwala uwzględnić wkład wszystkich naszych przodków, a nie tylko pojedynczej linii ojcowskiej lub matczynej.
Czy istnieje „gen Polaka”?
Mimo ogromnego postępu nauki odpowiedź pozostaje prosta: nie istnieje gen Polaka.
Nie ma pojedynczego wariantu DNA, który występowałby wyłącznie u Polaków i pozwalał odróżnić ich od innych narodów. Narodowość jest pojęciem kulturowym i historycznym, a nie biologicznym.
Genetyka pozwala natomiast określić, jakie populacje miały największy wpływ na nasze pochodzenie i jak wyglądała historia migracji naszych przodków.
Podsumowanie
Badania starożytnego DNA całkowicie zmieniły nasze rozumienie pochodzenia Polaków. Współcześni mieszkańcy Polski nie są potomkami jednej grupy ludzi, lecz efektem wielu fal migracji i tysięcy lat mieszania się populacji.
Około połowa naszego genomu pochodzi od ludów stepowych epoki brązu. Kolejna część została odziedziczona po pierwszych rolnikach z Anatolii, a pozostała po europejskich łowcach-zbieraczach zamieszkujących kontynent po ustąpieniu lądolodu.
Historia zapisana w DNA pokazuje, że pochodzenie Polaków jest znacznie bogatsze i bardziej fascynujące niż proste opowieści o jednym ludzie czy jednym wspólnym przodku. W rzeczywistości każdy z nas jest żywym świadectwem tysięcy lat migracji, spotkań i mieszania się ludzi z różnych części Europy.
Bibliografia
- Lazaridis, I. et al. (2014). Ancient human genomes suggest three ancestral populations for present-day Europeans. Nature, 513, 409–413.
- Haak, W. et al. (2015). Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe. Nature, 522, 207–211.
- Reich, D. (2018). Who We Are and How We Got Here.
- Allentoft, M. E. et al. (2015). Population genomics of Bronze Age Eurasia. Nature, 522, 167–172.
- Narasimhan, V. M. et al. (2019). The formation of human populations in South and Central Asia. Science, 365(6457).
